Αυτά είναι φιγούρες των Νοτίων Σποράδων. Γευστικά τσαλίμια του συρτού ή της σούστας. Σαν την μικρή κόκκινη γαρίδα, αυτή που είναι γνωστή ως συμιακό γαριδάκι, αλλά στα άλλα νησιά επιμένουν να το λένε δωδεκανησιακό, αφού το ψαρεύουν παντού με κύρτους που ποντίζουν σε βάθη άνω των εκατόν πενήντα οργιών. Η Κάλυμνος, η Λέρος, η Σύμη, η Χάλκη, η Κάσος. Ένας μονολεκτικός στίχος ποιήματος τα ονόματά τους, μια έντονη απόλαυση, αρτυμένη με χίλιες δυο μνήμες και ιστορίες. Ακόμα και οι πέτρες των βυθών τους, έχουν ατόφια τη γεύση του πελάγους,  που απλώνεται στο στόμα σου σαν κύμα που μπουκάρει σε περίκλειστο κόρφο και τον πλημμυρίζει θάλασσα,  μόλις δαγκώσεις την χρυσοκοραλλένια, με μαβί περίγραμμα, σάρκα, που κρύβουν στην καρδιά τους. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Θυμήθηκα σήμερα τον Μιχάλη του Πρωτογιού. Ήρθε στο νου μου μέσα στο σύννεφο του μπονέντη που ταξιδεύει από κορφή σε κορφή των βουνών φορτωμένο  με μνήμες από την αθωότητα του νότου. Ήταν αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν ψαρεύαμε μανούρια με τα μικρά καλάμια μας στον Εμπορειό, το παλαιό λιμάνι της Κάσου. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Μεγαλώνοντας απέναντι στις γραμμές των οριζόντων, εκπαιδευτήκαμε στην ιδεολογία των μικρών τόπων και των μεγάλων ονείρων. Αφού δεν βρήκαμε έτοιμα στη ζωή μας μεγάλα πράγματα, μεγαλώναμε τα μικρά, για να μπορούν να κρατήσουν χιλίων τόνων όνειρα, για να μας ταξιδέψουν, και να μας «ταξιδέψουν», στον αφρό των κυμάτων και όχι στα βάθη του μπλάβου πόντου. Και τα μοιραζόμασταν. Ένα κοχύλι που μπλέχτηκε στα δίχτυα, ένα κοραλλένιο «μάτι της θάλασσας»,  ένα καραβάκι από τον ξερό μίσχο του άνθους του ασφόδελου, ένα τόσο δα μικρό ντολμαδάκι… Συνεχίστε την ανάγνωση…

Ολόκληρη η ιδιαίτερη προσωπικότητα της Άνδρου είναι έργο των διασταυρούμενων δρόμων που αφήνουν βαθύ το ίχνος τους απ’ όπου περνούν, στη γη και στη θάλασσα. Στο τοπίο και στον πολιτισμό των ανθρώπων που έχουν ριζώσει στα βάθη της ψυχής του, και εκείνο έχει απλώσει βαθιές ρίζες στα μύχια της δικής τους ψυχής. Έτσι, που, σου είναι αδιανόητο να διαχωρίσεις αυτό το ξεχωριστό, απ’ όλα τα άλλα νησιά των Κυκλάδων, τοπίο, τους ανθρώπους που το κοσμούν κτίζοντας επάνω του γεφύρια, καλντερίμια, περίτεχνες ξερολιθιές και καράβια, για να κερδίσουν τη ζωή τους. Κι όλων αυτών η γεύση και ο πολιτισμός, λες, και συμπυκνώνονται μέσα σε ένα πιάτο, σε ένα φαγητό, που σου τα διηγείται καθώς το ετοιμάζεις και το γεύεσαι. Και τίποτε δεν διηγείται το μυθιστόρημα της Άνδρου πιο νόστιμα, ίσως και πιο παραστατικά, από τη φουρτάλια. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Μια απλή πίτα που γίνεται στη στιγμή, έχει τη δύναμη να υπογραμμίσει με τη γεύση της έναν ολάκερο πολιτισμό και τρόπο ζωής. Ή καλύτερα την προβολή στο μέλλον των παιδικών αναμνήσεων. Γιατί οι νεράτες (που στην Κριτσά τις λένε «πεταχτές»)  στην Ανατολή της Κρήτης, όπως και οι σφακιανές πίτες στη Δύση, είναι το κύριο προσφάι των αναμνήσεων της παιδικής ηλικίας των ενηλίκων μεσόκοπων. Παρακολουθώντας δύο κυρίες Δασκαλάκη (την Μαρία στην κουζίνα του σπιτιού της στη Συκιά και τη Διαμάντη στο «Καφέ καφέ» στην προκυμαία της Σητείας) να ανοίγουν με τα βρεγμένα χέρια τους νεράτες μέσα στο τηγάνι, επάνω στη φωτιά, ενθουσιάζομαι με την ιδέα ότι αυτή εδώ η τελετουργία που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας, μπορεί να είναι η εκπλήρωση του νοήματος της Παράδοσης και η υγιής λειτουργία στο μέλλον. Γιατί Παράδοση είναι, κυρίως, ουσία που εξελίσσεται και προσαρμόζεται στο μέλλον. Κι ό,τι κινείται αλλάζει και καλοδέχεται τα νέα μηνύματα των καιρών, ή, αλλιώς, ζει ευτυχισμένο όχι μόνο στη μνήμη αλλά και στην πραγματική ζωή. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Στην σκιερή αυλή της στο Διαφάνι, παρακολουθούσα τα πάνσοφα, από τις σπουδές ογδόντα οκτώ χρόνων, χέρια της κυρίας Μαγκαφούλας του Νικολή του Μηνάτση, να «κόβουν» με αριστοτεχνικές κινήσεις φρέσκες μακαρούνες, τη βάση για ένα από τα πλέον εμβληματικά φαγητά της παραδοσιακής Καρπάθου. Φωτογράφιζα τα καλλωπισμένα από την ομορφιά της εμπειρίας και των συναισθημάτων  χέρια της επί τω έργω, και σκεφτόμουν πόσες ιστορίες μας αφηγούνται και πόσες σκέψεις και ιδέες ζωής εκπέμπουν προς τον σύγχρονο νου μας. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Δεν είναι μόνο ότι «το αίμα τσιμπά» στην Κύπρο – όπως αλλιώς περιγράφουν στο νησί τη συγγένεια εξ αίματος – καθώς ο πάππους μου ο Χριστόφορος γεννήθηκε και έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στα μέρη της Πάφου, αλλά, κυρίως, γιατί από τη πρώτη στιγμή που αποβιβάστηκα στις ακρογιαλιές της, αισθάνθηκα ότι η μεγαλόνησος της ανατολικής Μεσογείου είναι η ιδιαίτερη πατρίδα όλων των Ελλήνων, τόπος της πάλλουσας ελληνικότητας. Ένας κόσμος ομογενής, μια όμορφη μικρή πατρίδα, χαμογελαστή, γλυκιά, οικεία, αλλά και με το πέπλο της αδιόρατης λύπης για τη μεγάλη αδικία, να περνά διαρκώς επάνω από το εκφραστικό βλέμμα της. Όπως τα γαλάζια μάτια του πάππου, που μιλούσαν για αγάπη και καλοσύνη, στη σκιά της υποψίας μελαγχολίας για την απώλεια της μητέρας του και την οδύσσειά του από την οικογενειακή εστία προς την Αίγυπτο και από εκεί στην Κάσο, όπου ρίζωσε με άλλο όνομα, δεν θυμόταν καλά, ίσως από Χριστόδουλος Ιωαννίδης σε Χριστόφορος Χριστοφόρου. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Εκείνη την Καθαρά Δευτέρα τρώγαμε και με τα μάτια, γιατί η εικαστική διάσταση του φαγητού το εμπλούτιζε με περισσότερη νοστιμιά και μεγαλύτερη απόλαυση. Γιατί δεν είναι μόνο η τέχνη της αλχημείας των υλικών και της μαγειρικής τους, γιατί δεν είναι μόνο η όσφρηση και η γεύση, αλλά και η τέχνη της εμφάνισή τους στο τραπέζι, η χόρταση της όρασης ή, αλλιώς, της πείνας για το ωραίο. Κι αυτή η εικαστική γοητεία του φαγητού εξελίσσεται σε μυσταγωγική απόλαυση, όταν κάθονται μαζί στο τραπέζι στο σπίτι του συλλέκτη Θανάση Μιχαηλίδη στον Λαιμό της Βουλιαγμένης, οι ίδιοι οι σπουδαίοι ζωγράφοι που φιλοτέχνησαν τα σκεύη μέσα στα οποία «κορνιζάρεται» και παρουσιάζεται το φαγητό, ή, αλλιώς, «κοινώνεται» (σύμφωνα με την ιδιαίτερη λαλιά των ακρών του Αιγαίου) σαν θεϊκό μυστήριο: ο Αλέκος Φασιανός (που θα μας λείπει για πάντα κάθε τέτοια μέρα), ο Γιώργος Σταθόπουλος, η Ειρήνη Ηλιοπούλου, ο Αλέξης Βερούκας, ο Γιώργος Χαδούλης, ο Γιάννης Αδαμάκης. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Μοιάζουν με φυλαχτά καλοκαιριού που πέρασε, ή και τάματα στην «αμεριμνησία των μελτεμιών του». Είναι σαν να συλλέγεις ιδιαίτερα, καλαίσθητα βότσαλα, και να τα κρατάς βρεγμένα για να συντηρείται η ομορφιά τους, εφτασφράγιστα στη γυάλα της μνήμης. Γιατί, όσα δεν είναι παρόν, είναι μνήμη που διαγράφει και το μέλλον. Γιατί η μνήμη, ή αλλιώς η νοσταλγία, είναι μια ευχή για το μέλλον, κάτι που ποθούμε να ζήσουμε ξανά, και να χαρούμε τη νοστιμιά της, την επιστροφή της, το νόστιμον ήμαρ. Ειδικά αυτά τα εδέσματα που έχουν γεύση, η οποία μένει για πάντα στα χείλη και τον ουρανίσκο: φούσκες ωμές ή σπινιάλο, αθερινόπιτα, πατελιοκεφτέδες, θαλάσσιες ανεμώνες τηγανιτές. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Παραδοσιακά το πιο μεγάλο πανηγύρι του καλοκαιριού μάς εύρισκε μπροστά σε ένα πολυσύνθετο γήινο πιάτο του γλεντιού, συνήθως στο ξεφάντωμα της Πέρα Παναγίας, μια μυσταγωγία επιστροφής στη Μικρή Πατρίδα: το φημισμένο κασιώτικο πιλάφι με την κανέλα από πάνω, τα λιλιπούτεια ντολμαδάκια, το κοκκινιστό κρέας και τις τηγανιτές πατάτες. Μια άλλη χρονιά μας βρήκε ψηλά στον Άγιο Πέτρο της Άνδρου, στο σπίτι του Νίκου και της Ντίνας, να μαγειρεύουμε σε οικογενειακή κλίμακα το πιάτο του γλεντιού, και μια προηγούμενη, να ζούμε το φαντασμαγορικό, όσο και εξωτικό, πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου στο Πλατύ της Ολύμπου, στην Άνω Κάρπαθο, με το παρόμοιο πιάτο, πιλάφι και κρέας. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Κρατάνε χιλιάδες χρόνια αυτές οι γεύσεις. Στην αρχή, όχι μόνο στύλωναν και έθρεφαν τους προϊστορικούς ανθρώπους – παράλληλα με την τέρψη των αισθητήρων στο στόμα τους – αλλά, κυρίως, ήταν βασική κινητήριος δύναμη του πολιτισμού, καθώς εξασφάλιζαν την αποταμίευση των αναγκαίων θερμίδων που χρειάζονταν για να συντηρηθεί η ζωτικότητα των πρωτόγονων, αρκούντως τολμηρών, ναυτικών στα κοσμογονικά, θερινά πάντα, ταξίδια τους. Και το ταξίδι είναι καινούργιοι κόσμοι και νέος πολιτισμός. Όλα αυτά που σήμερα θεωρούνται εξαιρετικοί μεζέδες που συντηρούν την αλμυρή γεύση του καλοκαιριού στο στόμα – η λακέρδα, οι σαρδέλες Καλλονής, οι τσίροι από φαρδιές μένουλες, τα τσιράκια από μαρίδες – κάποτε ήταν απαραίτητο εφόδιο των ταξιδιών, βασική τροφή των θαλασσοπόρων, καθώς, με τη μορφή που έρχονται και σήμερα στο τραπέζι μας, εμφανίζονταν και τότε. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Απολαμβάνεις εκστατικός το ηλιοβασίλεμα πίσω από την Πορτάρα στα Παλάτια της Νάξου, και σκέφτεσαι ποιο μαγικό φίλτρο θα ολοκλήρωνε και θα απογείωνε την ήδη συγκλονιστική εμπειρία σου. Ένα κρασί φυσικά, αλλά όχι από τα συνηθισμένα, λευκά ή κόκκινα. Η κουλτούρα του κρασιού που αναπτύχθηκε στη βόρεια όχθη της Μεσογείου, ιδιαιτέρως στην Προβηγκία, υποστηρίζει ότι το ροζέ κρασί μπορεί να είναι το επίσημο ποτό της ζωής δίπλα στη μεγάλη θάλασσά μας – αισθαντική, χαρμόσυνη, γιορτινή, δροσερή, λαμπερή – απολύτως ταιριαστή με την αποφασιστική στιγμή της ημέρας, το ηλιοβασίλεμα, που λες ότι όλη η ομορφιά και η λάμψη του συγκεντρώνονται μέσα στο γεμάτο με τα χρώματά του ποτήρι. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Η Φολέγανδρος, μετά την εκρηκτική Ανάσταση, λες και ανοίγει την καρδιά της, όπως ανοίγει και τα σπίτια της για να μπει η ευλογία της Μεγάλης Μητέρας. Και η έλευση Της είναι πανηγυρική, με πίστη, σέβας, ευφροσύνη, ευχές, εικόνες, χρώματα, ευωδιές, ιερούς θορύβους, και, φυσικά, πολλές γεύσεις που χορταίνουν με χαρά το σώμα και τη ψυχή. Γιατί το φαγητό και το ποτό ήταν πάντα τα βασικά συστατικά της επίκλησης στην Αγία Χάρη, ευχαριστία σπονδή στο Θείο, μέσα από την ευχαρίστηση των ίδιων των πιστών. Κι η Παναγία κατεβαίνει από το θρόνο της στην κορυφή του βράχου – που όλο το χρόνο εποπτεύει και προστατεύει το νησί αφ’ υψηλού – και τίθεται επικεφαλής της λιτανείας των ανθρώπων και μπαίνει στα σπίτια τους, σε όλα τα σπίτια τους αρχοντικά ή θεμωνιές, σαν καθημερινός γείτονας, ανεξαρτήτως της ευλάβειας και του σεβασμού που όλοι Της αποδίδουν και Την προσκυνούν. Τρεις μέρες η Φολέγανδρος δείχνει μέσα σε κάθε σπίτι με ενθουσιασμό την ταυτότητά της, με ένα μικρό γλέντι. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Έχει νόημα να αναζητεί κανείς πρωτόγονες γευστικές εμπειρίες, και μάλιστα στο περιβάλλον του αστικού μπαλκονιού; Υπάρχει ουσία και ευχαρίστηση στην αναζήτηση της αυθεντικής, απευθείας επαφής με την τροφή στο κέντρο των μεγαλουπόλεων; Τι μπορεί να μας λέει μια δίφορη λεμονιά στη γλάστρα στο μπαλκόνι που δυο φορές τον χρόνο στολίζεται σαν χριστουγεννιάτικο δένδρο, ένας θαλερός δυόσμος που έρχεται και επανέρχεται κάθε χρόνο ως φυσική νότα δροσιάς στην κουζίνα ή τα απλωμένα στον ήλιο ντοματάκια που συντηρούν το καλοκαίρι μέσα στην καρδιά του χειμώνα, και οι ζόλιες των παστοφάσουλων που ακινητοποιούν τη γεύση του; Συνεχίστε την ανάγνωση…

Με φώναξε όταν με είδε να περνώ πρωί έξω από το σπίτι του και μου ανήγγειλε με ένα συνωμοτικό χαμόγελο: «Ξέρεις τι μα(γ)ειρεύγω σήμερο; Σμίνερα»… Ήξερε πως θα με ξεσήκωνε, όπως παλιά, όταν με προσκαλούσε να πάμε με τη βάρκα του, τον «Άγιο Δημήτριο» για μεγάλα ψαρέματα «Α(π)ό Κάτω Μερά» ή για μικρά, για δράκαινες έξω από τον Εμπορειό, με το μαγείρεμα της σμέρνας ή της σμινεριάς. Συνεχίστε την ανάγνωση…

Μικρό αφιέρωμα στην καθαρή φύση. Το θέμα δεν είναι οι μη εξαιρετέες ρακές της ευτυχούς κατάληξης του καλού κατευόδιου στο γενέθλιο τέρμα της Άγονης Γραμμής, αλλά η γεύση που συνταιριάζεται και συναγελάζεται μαζί τους. Ξυλάγγουρα, νόστιμο ήμαρ, άρωμα καθαρότητας, τραγανή γεύση Μικρής Πατρίδας, άνυδρης, σκληρής σαν βράχος, πυρωμένης από τις ακτίνες του φλογερού στα μέρη του Νότου ήλιο, δροσισμένη μόνο από τις χαμηλές πτήσεις της ομίχλης του μπονέντη στις κορφές των ορέων, και του παραθαλάσσιου σύννεφου της αλισάχνης, που όλα τα νοστιμεύει πολύ πιο πέρα από την οριογραμμή του χειμερίου κύματος, μέχρι τα χωράφια στη Βρύση, στο Κατάρτι και στην Αμμούα που κάνουν αγγουριές. Συνεχίστε την ανάγνωση…